Hàng công thiếu người chỉ là bề mặt: bài toán kiến tạo của tuyển Việt Nam

Phút 82, bóng ra biên phải. Hậu vệ cánh nhận bóng, ngẩng lên, và trong vòng cấm có ba áo đỏ. Không ai chạy chéo ra sau lưng trung vệ đối phương. Không ai lùi ra rìa vòng cấm để mở một góc chuyền khác. Ba người đứng ngang nhau ngay trước chấm phạt đền, chờ một quả tạt. Quả tạt đến, trung vệ đối phương đánh đầu phá ra. Khán đài thở dài, và trên sóng bình luận có người nói tuyển Việt Nam thiếu tiền đạo. Tôi tua lại pha bóng ấy bốn lần trong phòng làm việc. Đến lần thứ tư tôi mới nhận ra điều làm tôi khó chịu: ba cầu thủ áo đỏ kia không đứng sai chỗ. Họ đứng đúng nơi một tiền đạo săn bàn phải đứng. Cái sai nằm ở phía sau, ở chỗ cả đội chỉ còn đúng một con đường đưa bóng vào vòng cấm, và đối phương đã biết con đường đó từ phút thứ mười. Tôi đọc bài phân tích về tuyển Việt Nam với thái độ ấy trong đầu. Bài viết đặt vấn đề rằng nỗi lo của đội không dừng ở chuyện hàng công thiếu người, mà chạm vào mẫu tấn công, vào di chuyển, vào khả năng mở khóa một hệ thống phòng ngự được tổ chức. Tôi đồng ý với cách đặt vấn đề đó. Nhưng tôi muốn đi chậm hơn một nhịp, vì có những thứ chỉ hiện ra khi ta ngồi lại đủ lâu. Kim Sang Sik nhận đội trong giai đoạn mà danh sách vắng mặt dài hơn danh sách có thể dùng. Xuân Son, Hoàng Hên, Tài Lộc, Đình Bắc — bốn cái tên, bốn kiểu mất mát khác nhau. Lý do được nêu không phải một pha tranh chấp xấu số, mà là hệ quả của những lịch thi đấu dày và việc các cầu thủ phải thi đấu liên tục qua nhiều giải. Đây là kiểu mất người mà không ai chỉ tay được vào một pha bóng để trách móc. Nó đến từ lịch, từ hợp đồng, từ những cái gật đầu trong phòng họp hồi đầu mùa. Ở chiều ngược lại, Tiến Linh, Tuấn Hải và Quốc Việt đang tìm lại phong độ. Olaha Mạnh Dũng hoàn tất thủ tục nhập tịch và trở thành một lựa chọn mới nơi tuyến đầu. Trước mắt là ASEAN Cup, hai trận giao hữu trong tháng 11, rồi Asian Cup — ba sân chơi với ba chuẩn khắc nghiệt khác nhau, xếp liền nhau trong một quãng thời gian ngắn. Tôi cần nói rõ một điều trước khi đi tiếp. Những kết quả cụ thể đang được lưu truyền — một trận hòa trước Singapore, một trận thua trước Thái Lan ở một giải mang tên gọi không nằm trong hệ danh pháp tiêu chuẩn của bóng đá khu vực — tôi không dùng chúng làm nền cho bài này. Không có cơ quan báo chí nào đứng sau chúng. Ở tuổi 69, tôi không tin cú ngã ngoạn mục; tôi tin vết nứt âm thầm từ mùa trước. Và vết nứt thì không cần một tỷ số để tồn tại. Chi tiết khiến tôi dừng lại lâu nhất trong bài phân tích là mô tả rằng bàn thắng của tuyển Việt Nam thường đến muộn, sau những đợt kiểm soát bóng dài. Người viết không xem đó là dấu hiệu của bản lĩnh. Tôi cũng không. Bàn thắng đến sau phút 75, sau khi đội đã giữ bóng phần lớn thời gian, là chữ ký của một đội tạo ra khối lượng kiểm soát lớn nhưng giá trị trên mỗi pha kiểm soát thấp. Bóng luân chuyển tốt ở tuyến giữa và ở hai hành lang, nhưng khi vào đến một phần ba cuối sân thì tốc độ quyết định giảm xuống. Đây là vấn đề của nhịp và của khẩu vị rủi ro, không phải vấn đề của khâu dứt điểm. Một đội dứt điểm kém vẫn tạo ra được cơ hội rồi bỏ lỡ. Một đội sợ rủi ro thì không tạo ra cơ hội nào để mà bỏ lỡ. Trong 53 năm theo nghề, tôi đã nhiều lần phải tách hai thứ này ra. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, một đội giữ bóng 60% và chỉ kết thúc được những pha bóng mà hậu vệ đối phương đã lùi về đủ sâu không phải là đội kiểm soát trận đấu; họ chỉ là đội giữ bóng. Kiểm soát thật sự đo bằng việc đối phương phải bỏ hình khối của mình ra để chạy theo bóng. Khi đối phương vẫn giữ nguyên hàng bốn người và chỉ dịch chuyển ngang, đội cầm bóng chưa thắng được gì cả. Có một giả thuyết tôi đặt ra rồi tự kiểm tra. Nếu mẫu tấn công là kiểm soát, gây áp lực liên tục, rồi ghi bàn muộn, thì nguyên nhân tiêu chuẩn thường nằm ở chỗ bóng lên được hai hành lang một cách dễ dàng nhưng thiếu những pha phối hợp ở hành lang trong và thiếu những đường cắt ngược về tuyến hai. Tạt bóng là phương án dễ nhất và cũng là phương án dễ bị bắt bài nhất. Khi cả đội chọn phương án dễ nhất trong 80 phút, đối phương chỉ cần học một bài. Rồi đến phần nhân sự, và đây là chỗ tôi muốn nói kỹ hơn bài phân tích gốc. Tiến Linh, Tuấn Hải, Quốc Việt. Ba cầu thủ, ba hồ sơ khác nhau về tuổi và bối cảnh, nhưng cùng một mẫu hình chiến thuật: những người sống bằng đường chuyền của người khác. Họ di chuyển vào khoảng trống, họ đón bóng trong vòng cấm, họ kết thúc. Họ không phải mẫu cầu thủ tạo ra khoảng trống bằng một pha đi bóng qua hai người, hay bằng một đường chuyền xuyên tuyến ở hành lang trong. Phong độ trở lại của bộ ba này cải thiện tỷ lệ chuyển hóa những cơ hội đã có. Nó không làm tăng số lượng cơ hội. Đây là điểm mà phần lớn bình luận bỏ qua, vì phong độ là thứ nhìn thấy được, còn cơ chế tạo cơ hội là thứ phải ngồi lại mới thấy. Sự vắng mặt của Xuân Son vì thế gây thiệt hại gấp đôi, và lý do không nằm ở số bàn thắng mất đi. Anh là lối thoát bằng khoảnh khắc cá nhân — cái phao mà cả hệ thống đã quen bám vào. Khi hệ thống bế tắc, bóng đến chân anh, và anh tạo ra một cái gì đó từ không có gì. Lấy anh ra khỏi đội hình lấy đi bàn thắng, và lấy đi nhiều hơn thế: nó lấy đi cơ chế che giấu điểm yếu cấu trúc. Cuộc khủng hoảng hàng công của tuyển Việt Nam không bắt đầu ở cú sút, mà ở chỗ chúng ta đã ngừng hỏi vì sao đội phải cần đến một khoảnh khắc cá nhân để mở khóa một khối phòng ngự thấp. Olaha Mạnh Dũng mang đến một thứ mà danh sách hiện tại không có: một trung phong có thể chất, chiếm được vị trí trong vòng cấm, tranh chấp bóng bổng, làm tường cho tuyến hai. Đó là một tuyến đường thứ hai đến khung thành, và ở những trận đấu mà đội phải phá một khối phòng ngự dày, một tuyến đường thêm có giá trị thật. Nhưng chính người viết bài phân tích cũng tự đặt giới hạn cho niềm tin ấy: những diễn biến gần đây không nhất thiết giải quyết vấn đề gốc. Tôi đồng ý, và đi thêm một bước. Thêm một người giỏi đánh đầu không làm xuất hiện thêm một người biết chuyền bóng vào đầu anh ta. Việc Olaha Mạnh Dũng có tên trong danh sách không bắt đầu từ một cuộc gọi, mà từ một năm của những cái gật đầu trong phòng họp. Một cầu thủ nhập tịch là một quyết định hành chính trước khi là một quyết định chiến thuật: hồ sơ cư trú, thủ tục, các khoản phí không ai công bố, và một câu hỏi bị bỏ quên — nếu chúng ta có thể nhập tịch một trung phong trong ba tháng, tại sao chúng ta không đào tạo được một trung phong trong mười năm? Câu hỏi đó dẫn tôi về chỗ tôi tin là gốc rễ. Một hậu vệ V.League không phải đối mặt hàng tuần với những khối phòng ngự lùi sâu, giữ cự ly và thoát bóng ở cường độ cao. Vì thế anh ta không được huấn luyện để giải quyết bài toán đó, và cũng không tạo ra bài toán đó cho người khác tập giải. Khi lên tuyển, tiền đạo Việt Nam gặp một loại đối thủ mà họ chưa từng tập đối phó đủ nhiều. Đây là vấn đề môi trường, không phải vấn đề tài năng. Ở tầng sâu hơn, đó là một thất bại phía cung của thị trường. Các câu lạc bộ V.League được khuyến khích mua tiền đạo ngoại làm sẵn — sản lượng bàn thắng trên mỗi đồng chi ra cao hơn, đến ngay, không phải chờ. Hệ quả tích lũy qua nhiều mùa là số phút thi đấu của trung phong nội bị nén lại. Sự thiếu hụt hôm nay là triệu chứng; động cơ thị trường là nguyên nhân. Tôi soi hợp đồng dưới mọi góc sáng, và lần nào cũng thấy cùng một dòng: người trả tiền cho sự phát triển không phải người thu hoạch thành quả. Câu lạc bộ hưởng lợi khi cầu thủ của mình được gọi lên tuyển; tuyển quốc gia chịu chi phí khi cầu thủ gãy. Trường hợp Xuân Son vắng mặt sau nhiều giải liên tiếp là minh họa giáo khoa cho việc chi phí bị chia sai. Có một chi tiết nữa trong bài phân tích mà tôi muốn đánh dấu. Danh sách các vấn đề được nêu gồm mẫu tấn công, di chuyển, tạo cơ hội. Bóng chết không xuất hiện. Trước một khối phòng ngự thấp, phạt góc và đá phạt là van xả áp tiêu chuẩn — thứ mà mọi đội bóng lớn đều dùng khi lối chơi mở không ăn thua. Nếu bóng chết thực sự vắng mặt trong kế hoạch, đó là một lỗ hổng đang sống, và nó là lỗ hổng rẻ nhất để vá. Tôi cũng để ý một khoảng trống khác. Bài phân tích dài, chi tiết, nhưng không nhắc đến sơ đồ. Không có một dòng nào về cách bố trí hàng thủ hay cặp tiền đạo. Điều đó cho tôi biết người viết đang tranh luận ở tầng nguyên lý, không phải ở tầng hệ thống. Tranh luận ở tầng nguyên lý thì đúng, nhưng nó không giúp huấn luyện viên chọn ai đá cánh trái vào thứ Ba tới. Rồi đến chuyện Asian Cup. Đây là chỗ mọi thứ đổi chuẩn. Trước những khối phòng ngự thấp ở tầm ASEAN, sự kém hiệu quả trong khâu tạo cơ hội khiến đội mất điểm. Trước những khối phòng ngự ở tầm châu lục, cùng sự kém hiệu quả đó có thể khiến đội mất tất cả. Những đối thủ ở đẳng cấp cao nhất châu Á mắc ít lỗi phòng ngự hơn hẳn, và họ trừng phạt sai số nhanh hơn hẳn. Một đội cần 80 phút để tạo ra cơ hội đầu tiên trước Singapore sẽ không có 80 phút ấy trước một đối thủ biết chuyển trạng thái trong bốn giây. Có một lập luận nữa trong bài phân tích mà tôi muốn giữ lại: hai trận giao hữu tháng 11 có mục đích riêng của chúng. Giao hữu không phải để lấy kết quả; giao hữu để thử cơ chế. Nếu Kim Sang Sik dùng hai trận ấy để thử một mẫu tấn công mới ở hành lang trong, thì một trận hòa xấu có giá trị hơn một trận thắng đẹp. Ngược lại, nếu hai trận ấy được dùng để xoa dịu dư luận, chúng ta mất đi cơ hội thử duy nhất trước khi bước vào giải thật. Điều trái với trực giác mà tôi muốn đặt lên bàn: sự trở lại của Tiến Linh, Tuấn Hải và Quốc Việt có thể khiến tuyển Việt Nam khó sửa hơn, không dễ hơn. Lý do nằm ở chỗ ba người ấy trả đội bóng về với mô hình quen thuộc: kiểm soát, đưa bóng ra biên, tạt vào, chờ ai đó kết thúc. Trước những đối thủ kém hơn, mô hình ấy sẽ cho kết quả đẹp. Hai trận giao hữu trong tháng 11 có thể sẽ rất đẹp. Và chính cái đẹp đó là rủi ro lớn nhất, vì nó xóa đi áp lực phải thay đổi cơ chế tạo cơ hội. Một hàng công ghi ba bàn vào lưới một đối thủ không biết giữ cự ly không chứng minh được gì về khả năng mở khóa một khối phòng ngự được tổ chức. Số liệu không dối trá. Cách chúng ta siết nó trong tay mới dối trá. Cũng có một rủi ro thứ hai, mang tính chiến lược hơn. Khi Olaha Mạnh Dũng ghi bàn ở trận đầu tiên, sẽ có một câu chuyện được viết ra rất nhanh: bài toán hàng công đã có lời giải. Câu chuyện ấy sẽ sống lâu hơn sự thật của nó, và nó sẽ làm chậm đúng cái việc cần làm — đầu tư vào số 9 nội và vào việc dạy tuyến hai cách chơi ở hành lang trong. Tôi không ngừng viết về khâu kiến tạo, vì chúng ta đã ngừng hỏi vì sao từ lâu rồi. Biến số cần theo dõi ở Asian Cup không phải là ai ghi bàn. Mà là tuyển Việt Nam ghi bàn bằng cách nào, và ở phút thứ mấy. Nếu bàn thắng đầu tiên vẫn đến sau phút 75, vấn đề chưa được sửa; nó chỉ đang được che bằng một cái tên mới. Điều đáng sợ nhất của một cuộc khủng hoảng hàng công là nó im lặng đến mức chúng ta quen với nó trước khi kịp gọi tên.